Biên Lợi Nhuận Gộp Là Gì? Cách Tính, Ý Nghĩa Và Ứng Dụng Thực Tế

Bài viết sau Fintrain chia sẻ chi tiết đến bạn đọc Biên lợi nhuận gộp là gì? Cách tính, ý nghĩa và ứng dụng thực tế.

1. Biên Lợi Nhuận Gộp Là Gì?

Biên lợi nhuận gộp là tỷ lệ thể hiện phần lợi nhuận còn lại sau khi doanh nghiệp lấy doanh thu thuần trừ giá vốn hàng bán. Nói cách khác, chỉ tiêu này phản ánh “khoảng chênh” mà doanh nghiệp tạo ra từ hoạt động bán hàng/dịch vụ trước khi tính đến các chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp, chi phí tài chính và thuế.

Về bản chất, biên lợi nhuận gộp trả lời 3 câu hỏi quan trọng của nhà quản trị và người phân tích báo cáo tài chính:

• Doanh nghiệp đang bán hàng có lãi ở cấp độ sản phẩm/dịch vụ hay không?
• Giá vốn có đang bị đội lên bất thường so với doanh thu?
• Chính sách giá, chính sách mua hàng, sản xuất, vận hành có đang hợp lý?

Để hiểu đúng, cần làm rõ 2 khái niệm thường bị nhầm lẫn:

• Lợi nhuận gộp: số tuyệt đối (đồng), cho biết doanh nghiệp “lãi gộp” bao nhiêu sau khi trừ giá vốn.
• Biên lợi nhuận gộp: số tương đối (%), cho biết cứ 100 đồng doanh thu thuần thì còn lại bao nhiêu đồng lợi nhuận gộp.

Chỉ tiêu Biên lợi nhuận đặc biệt hữu ích khi so sánh giữa các kỳ hoặc giữa các doanh nghiệp cùng ngành, bởi nó “chuẩn hóa” quy mô. Một doanh nghiệp doanh thu lớn chưa chắc vận hành hiệu quả nếu biên lợi nhuận gộp mỏng hoặc suy giảm liên tục.

Lưu ý kế toán quan trọng: biên lợi nhuận gộp chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi cách ghi nhận doanh thu thuần và giá vốn. Sai lệch thường phát sinh từ: ghi nhận doanh thu chưa đủ điều kiện, phân bổ chi phí sản xuất dở dang chưa hợp lý, hạch toán sai chiết khấu/giảm giá hàng bán, hoặc vốn hóa - ghi nhận chi phí sai kỳ. Vì vậy, đọc chỉ tiêu này tốt nhất luôn đi kèm việc kiểm tra chất lượng số liệu.

2. Công Thức Tính Biên Lợi Nhuận Gộp

Công thức chuẩn:

Biên lợi nhuận gộp (%) = Lợi nhuận gộp / Doanh thu thuần × 100

Trong đó:

• Lợi nhuận gộp = Doanh thu thuần – Giá vốn hàng bán
• Doanh thu thuần = Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ – Các khoản giảm trừ doanh thu (giảm giá, chiết khấu thương mại, hàng bán bị trả lại… tùy từng mô hình và chính sách bán hàng)

Ví dụ minh họa 

Giả sử kỳ này doanh nghiệp có:

• Doanh thu bán hàng: 10 tỷ
• Chiết khấu/giảm trừ: 0,5 tỷ → Doanh thu thuần = 9,5 tỷ
• Giá vốn hàng bán: 7,2 tỷ → Lợi nhuận gộp = 2,3 tỷ

Biên lợi nhuận gộp = 2,3 / 9,5 × 100 = 24,21%

Cách đọc: cứ 100 đồng doanh thu thuần, doanh nghiệp giữ lại khoảng 24,21 đồng sau khi trang trải giá vốn. Phần này sẽ dùng để chi trả chi phí bán hàng, chi phí quản lý, lãi vay… và hình thành lợi nhuận trước thuế.

Những điểm cần thống nhất khi tính và so sánh

- So sánh theo cùng cách xác định doanh thu thuần: Nhiều doanh nghiệp cùng ngành nhưng khác chính sách chiết khấu, thời điểm ghi nhận doanh thu hoặc cách xử lý khuyến mại. Nếu không chuẩn hóa, so sánh dễ sai.

- Giá vốn phải phản ánh đúng kỳ: Giá vốn “đẹp” bất thường đôi khi đến từ việc treo chi phí vào dở dang, phân bổ sản xuất chung chưa đầy đủ, hoặc chưa trích lập dự phòng cần thiết. Khi giá vốn bị “đẩy” sang kỳ sau, biên lợi nhuận gộp kỳ này tăng, nhưng kỳ sau sẽ chịu áp lực giảm mạnh.

- Bản chất ngành quyết định mức biên hợp lý: Thương mại thường biên mỏng; dịch vụ/giải pháp có thể biên cao hơn do cấu trúc chi phí khác; sản xuất phụ thuộc vào nguyên vật liệu và năng suất. Do đó, đánh giá nên đặt trong bối cảnh ngành, chu kỳ hàng hóa và chiến lược cạnh tranh.

Dấu hiệu cần kiểm tra thêm khi thấy biên lợi nhuận gộp “lệch”

• Biên tăng mạnh nhưng doanh thu không tăng tương ứng: xem lại giá vốn, phân bổ chi phí, hoàn nhập dự phòng, thay đổi phương pháp tính giá xuất kho.
• Biên giảm nhanh liên tục: kiểm tra biến động nguyên vật liệu, tỷ lệ hàng lỗi/hàng trả, chính sách giá, cơ cấu sản phẩm, khấu hao, chi phí nhân công trực tiếp.

3. Ý Nghĩa Của Biên Lợi Nhuận Gộp Trong Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Doanh

Khi phân tích hiệu quả kinh doanh, biên lợi nhuận gộp được xem như “tầng đầu” phản ánh sức khỏe hoạt động cốt yếu. Một doanh nghiệp muốn tăng trưởng bền vững cần kiểm soát tốt tầng này trước, bởi các tầng chi phí phía sau có thể tối ưu, nhưng nếu biên gộp mỏng và giảm dài hạn thì nền tảng lợi nhuận sẽ yếu.

3.1. Phản ánh năng lực định giá và sức cạnh tranh

Biên lợi nhuận gộp cao thường đi kèm một hoặc nhiều yếu tố:

• Sản phẩm/dịch vụ có giá trị khác biệt, ít bị cạnh tranh về giá.
• Doanh nghiệp kiểm soát tốt chuỗi cung ứng, mua hàng, sản xuất.
• Thị trường chấp nhận mức giá bán tốt do thương hiệu, chất lượng, hoặc hệ sinh thái.

Ngược lại, biên thấp thường xuất hiện khi:

• Cạnh tranh bằng giá, khó tăng giá bán.
• Chi phí đầu vào tăng nhưng không chuyển được vào giá bán.
• Phụ thuộc vào một số ít nhà cung cấp/khách hàng nên sức mặc cả yếu.

3.2. Phản ánh chất lượng vận hành: mua - sản xuất - tồn kho - giao hàng

Biên lợi nhuận gộp là “tấm gương” của vận hành. Nhiều nhà quản trị nhìn vào biên gộp theo tháng/quý để kiểm soát:

• Tỷ lệ hao hụt nguyên vật liệu
• Năng suất lao động trực tiếp
• Tỷ lệ hỏng, trả hàng
• Chi phí logistics, đóng gói (tùy doanh nghiệp hạch toán vào giá vốn hay chi phí bán hàng)

Nếu biên gộp giảm, việc đầu tiên thường không phải “giảm chi phí quản lý”, mà là rà lại cấu phần giá vốn và quy trình vận hành, vì giá vốn biến động thường có nguyên nhân gốc rễ.

3.3. Đánh giá hiệu quả cấu trúc sản phẩm và chiến lược bán hàng

Một doanh nghiệp có thể doanh thu tăng nhưng biên lợi nhuận gộp giảm vì:

• Tăng trưởng đến từ nhóm sản phẩm biên thấp (bán chạy nhưng lãi mỏng).
• Đẩy mạnh khuyến mại/chiết khấu để lấy thị phần.
• Bán nhiều qua kênh trung gian, phải “chia” biên.

Phân tích đúng cần tách theo:

• Nhóm sản phẩm/dịch vụ
• Kênh bán hàng
• Tệp khách hàng
• Khu vực thị trường

Khi tách được, doanh nghiệp sẽ biết khu vực nào thực sự tạo lợi nhuận, khu vực nào chỉ tạo doanh thu.

3.4. Cảnh báo sớm rủi ro lợi nhuận

Biên lợi nhuận gộp suy giảm liên tục thường là dấu hiệu sớm của:

• Chi phí đầu vào tăng kéo dài (nguyên vật liệu, nhân công, năng lượng…)
• Chu kỳ giảm giá của ngành
• Sản phẩm bước vào giai đoạn cạnh tranh gay gắt
• Sai lệch hạch toán hoặc quản trị tồn kho

Trường hợp biên gộp “đẹp” bất thường cũng là tín hiệu cần kiểm tra, vì có thể số liệu chưa phản ánh đúng kỳ hoặc chính sách ghi nhận chưa nhất quán.

4. Ứng Dụng Biên Lợi Nhuận Gộp Trong Phân Tích Tài Chính Và Quyết Định Kinh Doanh

Chỉ tiêu không dừng ở mức “đọc cho biết”, mà có thể đưa trực tiếp vào quyết định về giá bán, chi phí, đầu tư, lựa chọn khách hàng và chiến lược tăng trưởng.

4.1. Ứng dụng trong phân tích báo cáo tài chính theo chiều thời gian

Khi phân tích theo nhiều kỳ (tháng/quý/năm), nên dùng 3 bước:

Bước 1: so sánh biên gộp qua các kỳ

• Ổn định hay biến động mạnh?
• Có xu hướng tăng hay giảm?

Bước 2: tách nguyên nhân theo 2 biến số chính

• Giá bán/Doanh thu thuần thay đổi ra sao?
• Giá vốn thay đổi ra sao?

Bước 3: liên hệ với hoạt động thực tế

• Thay đổi nhà cung cấp?
• Tăng lương nhân công?
• Đổi công nghệ/định mức?
• Tăng tỷ lệ lỗi/hoàn hàng?
• Đẩy chiết khấu bán hàng?

Phân tích theo logic này giúp báo cáo gọn, rõ, đi thẳng vào nguyên nhân, tránh liệt kê số liệu.

4.2. Ứng dụng trong ra quyết định giá bán và chính sách chiết khấu

Giá bán và chiết khấu là hai “đòn bẩy” ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận gộp. Thực tế vận hành thường gặp các tình huống:

• Doanh số tăng nhờ chiết khấu cao nhưng biên gộp giảm, lợi nhuận ròng giảm.
• Tăng giá bán nhưng mất sản lượng, tổng lợi nhuận không tăng.

Cách tiếp cận chuyên gia thường dùng là đặt ra ngưỡng biên gộp tối thiểu theo từng nhóm sản phẩm/kênh. Ngưỡng này gắn với cấu trúc chi phí phía sau (bán hàng, quản lý, tài chính). Nếu biên gộp không đủ “nuôi” các tầng chi phí còn lại, doanh nghiệp sẽ tăng doanh thu nhưng dòng tiền và lợi nhuận vẫn yếu.

4.3. Ứng dụng trong tối ưu giá vốn: mua hàng, sản xuất, định mức

Biên gộp tăng bền thường đến từ cải thiện giá vốn thay vì chỉ tăng giá bán. Một số hướng phổ biến:

• Đàm phán giá mua, tối ưu điều khoản thanh toán, giảm chi phí vận chuyển đầu vào.
• Cải tiến định mức nguyên vật liệu, giảm hao hụt.
• Nâng năng suất lao động, tối ưu ca kíp.
• Quản trị tồn kho tốt để giảm hư hỏng, lỗi thời.
• Kiểm soát chất lượng để giảm trả hàng.

Điểm quan trọng: các cải thiện này phải phản ánh vào số liệu kế toán đúng kỳ. Nếu vận hành cải thiện nhưng kế toán chưa chuẩn hóa cách tập hợp chi phí hoặc phân bổ chưa phù hợp, biên gộp sẽ không phản ánh đúng kết quả.

4.4. Ứng dụng trong lựa chọn khách hàng, hợp đồng và kênh bán

Nhiều doanh nghiệp mắc sai lầm khi đánh giá khách hàng theo doanh thu. Thực tế, khách hàng tốt là khách hàng có biên gộp hợp lý, thanh toán đúng hạn, rủi ro thấp.

Biên lợi nhuận gộp có thể dùng để:

• Xếp hạng khách hàng/nhóm khách hàng theo mức sinh lời.
• Quyết định có nên tiếp tục nhận đơn hàng biên thấp.
• Thiết kế điều khoản hợp đồng: giá, chiết khấu, phí vận chuyển, điều kiện trả hàng.

Với kênh bán, biên gộp hỗ trợ quyết định phân bổ nguồn lực: ưu tiên kênh nào, mở rộng hay thu hẹp, điều chỉnh chính sách giá theo từng kênh.

4.5. Ứng dụng trong định giá doanh nghiệp và phân tích đầu tư

Ở góc nhìn nhà đầu tư, biên lợi nhuận gộp thường được xem như chỉ báo về:

• Vị thế cạnh tranh
• Chất lượng sản phẩm/dịch vụ
• Khả năng “chịu đựng” chu kỳ chi phí đầu vào
• Tiềm năng mở rộng lợi nhuận khi doanh thu tăng

Doanh nghiệp có biên gộp ổn định và duy trì được trong nhiều năm thường có nền tảng tốt hơn cho tăng trưởng lợi nhuận. Tuy nhiên, đánh giá vẫn cần gắn với bối cảnh ngành và chiến lược. Có doanh nghiệp chủ động hạ biên gộp ngắn hạn để mở rộng thị phần; trường hợp này cần theo dõi thêm các chỉ tiêu khác như chi phí bán hàng, dòng tiền, mức tăng khách hàng, vòng quay tồn kho.

Nội dung về biên lợi nhuận gộp và các chỉ tiêu phân tích hiệu quả kinh doanh được xây dựng bài bản trong Khóa học Phân tích tài chính cho người mới bắt đầu tại Fintrain. Chương trình học theo hướng thực hành, do đội ngũ CFO nhiều năm kinh nghiệm trực tiếp giảng dạy, tập trung hướng dẫn cách đọc báo cáo tài chính, phân tích số liệu và áp dụng vào quản trị doanh nghiệp một cách hệ thống, phù hợp cho người mới bắt đầu.